Súng và đạn thần công - dấu ấn lịch sử tại Bảo tàng Quảng Trị

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, vũ khí chiến tranh không chỉ là công cụ phục vụ chiến đấu mà còn là những chứng tích sinh động phản ánh trình độ kỹ thuật, nghệ thuật chế tác và tư duy quân sự của từng thời kỳ. Trong đó, súng và đạn thần công là loại vũ khí quan trọng, phổ biến trong chiến tranh thời cận đại ở Việt Nam và nhiều quốc gia trên thế giới. Ở nước ta, súng thần công từng được sử dụng rộng rãi trong quân đội triều Nguyễn, góp phần bảo vệ thành lũy, tàu thuyền và các vị trí trọng yếu.

Hiện nay, tại Bảo tàng tỉnh Quảng Trị (cơ sở 2), bộ sưu tập súng và đạn thần công đang được lưu giữ và trưng bày với 32 hiện vật, gồm 4 khẩu súng và 28 quả đạn. Các hiện vật có kích thước, trọng lượng khác nhau, phần lớn được chế tác từ sắt, riêng một khẩu súng được đúc bằng đồng. Sự đa dạng về chất liệu và cấu tạo phản ánh trình độ kỹ thuật luyện kim, cũng như nghệ thuật chế tạo vũ khí qua các giai đoạn lịch sử.

Súng thần công được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Quảng Trị.   Ảnh Sâm Dung

Một trong những hiện vật tiêu biểu là khẩu súng thần công mang số đăng ký 1641/KL569, được phát hiện năm 1996 tại khu vực Đông Nam Thành Cổ Quảng Trị, nằm sâu dưới lòng đất hơn 1 m. Khẩu súng bằng sắt, nặng khoảng 170 kg, dài 145 cm, có dạng hình trụ thuôn dài, phần đuôi to và nhỏ dần về phía miệng nòng. Trên thân có hai chốt để cố định khi đặt trên giá đỡ hoặc lắp bánh xe di chuyển. Dù không có ký hiệu niên đại, nhưng dựa vào đặc điểm kỹ thuật, các nhà nghiên cứu cho rằng súng được chế tạo dưới thời Nguyễn và từng được bố trí trên thành để phục vụ phòng thủ.

Một hiện vật đáng chú ý khác là khẩu súng thần công số 1587/KL56, được phát hiện năm 1993 tại vùng biển Cửa Tùng, ở độ sâu hơn 20 m. Khẩu súng bằng sắt có kích thước lớn, trọng lượng trên 700 kg, dài 217,5 cm, miệng loe rộng. Trên thân có hai ngỗng tựa, đúc nổi ký hiệu “BF”, phía cuối là bộ phận điểm hỏa khắc chữ “BP”. Dù chưa xác định rõ niên đại, nhiều khả năng đây là vũ khí trang bị cho tàu thuyền lớn trước thế kỷ XIX. Việc phát hiện súng dưới biển cho thấy khả năng nó bị chìm do thiên tai hoặc trong một trận thủy chiến.

Cũng được phát hiện dưới lòng biển, khẩu súng thần công số 2161/KL844 được ngư dân phát hiện năm 2001 tại vùng biển xã Vĩnh Thạch (nay thuộc xã Cửa Tùng). Súng dài 190 cm, nặng khoảng 350 kg, được chế tạo bằng sắt, có dạng hình trụ, miệng loe, thân súng có hai ngỗng tựa và hệ thống điểm hỏa ở phía sau. Dựa vào đặc điểm kỹ thuật, đây được xác định là súng do châu Âu sản xuất, có niên đại từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX, thường được gắn trên tàu chiến hoặc thương thuyền. Dù bị rỉ sét do ngâm lâu dưới nước, hiện vật vẫn giữ được hình dáng cơ bản, phản ánh sự giao lưu và ảnh hưởng của vũ khí phương Tây trong lịch sử quân sự Việt Nam.

Đặc biệt, khẩu súng thần công bằng đồng mang số đăng ký 1545/KL533 được xem là hiện vật quý hiếm nhất trong bộ sưu tập. Súng được phát hiện năm 1994 tại khu vực Khe Ai - suối Khe Ai, hữu ngạn sông Bến Hải. Khẩu súng dài 156,5 cm, nặng khoảng 76 kg, gồm ba phần: đuôi, thân và đầu nòng. Trên thân có năm đai nổi, hai ngỗng tựa; ngỗng tựa bên trái khắc chữ “Bình sơn”, bên phải khắc “Ngũ nhị thập”; phía dưới có hai hàng chữ: “Nhất thốn nhất phân nhị” và “Nhất bách thất cân tứ lạng”. Dù không ghi niên đại cụ thể, nhưng dựa vào kỹ thuật chế tác, có thể xác định súng được đúc dưới thời Nguyễn tại một lò địa phương. Đây là khẩu súng thần công bằng đồng cổ nhất từng được phát hiện tại Quảng Trị, mang giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt.

Bên cạnh các khẩu súng, bộ sưu tập còn có 28 quả đạn thần công bằng sắt, hình cầu, có màu nâu do quá trình oxy hóa. Các loại đạn có kích thước và trọng lượng đa dạng, từ loại lớn nặng 10 - 12 kg đến loại nhỏ chỉ khoảng 0,1 - 1,0 kg. Những hiện vật này được phát hiện tại nhiều địa phương ở phía Nam tỉnh Quảng Trị, góp phần hoàn thiện bức tranh về hệ thống vũ khí từng được sử dụng trong các cuộc chiến tranh trước đây.

Sự xuất hiện của số lượng lớn súng và đạn thần công tại Quảng Trị không phải là ngẫu nhiên. Trong lịch sử, vùng đất này giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng. Dưới triều Nguyễn, đây là khu vực phòng thủ phía Bắc của Kinh thành Huế. Sau khi lên ngôi, vua Gia Long đã cho thiết lập Dinh Quảng Trị và xây dựng hệ thống thành lũy nhằm bảo vệ Kinh đô. Đến năm 1885, khi Kinh thành Huế bị uy hiếp, triều đình đã xây dựng căn cứ Tân Sở (Cam Lộ) làm kinh đô dã chiến, đồng thời vận chuyển nhiều vũ khí, trong đó có súng và đạn thần công, ra đây để phòng thủ.

Sau sự kiện thất thủ Kinh đô Huế, vua Hàm Nghi cùng Tôn Thất Thuyết đã ra Quảng Trị và ban Hịch Cần Vương, kêu gọi nhân dân đứng lên kháng chiến chống Pháp. Trong bối cảnh đó, súng và đạn thần công đóng vai trò quan trọng trong việc phòng thủ và chiến đấu. Những hiện vật còn lại ngày nay chính là minh chứng rõ nét cho một giai đoạn lịch sử đầy biến động nhưng hào hùng của dân tộc.

Có thể khẳng định, bộ sưu tập súng và đạn thần công tại Bảo tàng tỉnh Quảng Trị không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn có ý nghĩa khoa học và văn hóa sâu sắc. Đây là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu về kỹ thuật quân sự, lịch sử chiến tranh và quá trình giao lưu văn hóa. Đồng thời, việc trưng bày các hiện vật này góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn di sản.

Trong bối cảnh hiện nay, khi công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản ngày càng được quan tâm, những hiện vật như súng và đạn thần công càng trở nên có ý nghĩa. Chúng không chỉ kể lại câu chuyện của quá khứ mà còn giúp thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về truyền thống đấu tranh kiên cường của cha ông. Việc tiếp tục nghiên cứu, bảo quản và phát huy giá trị bộ sưu tập sẽ góp phần khẳng định vai trò của Bảo tàng tỉnh Quảng Trị như một “kho ký ức sống”, đồng thời trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong hành trình tìm hiểu lịch sử - văn hóa Việt Nam.