"Ngẩng đầu mái tóc mẹ rung / Gió lay như sóng biển tung, trắng bờ…"

Trong danh sách 111 Anh hùng được Quốc hội và Chính phủ tuyên dương tại Đại hội Anh hùng, Chiến sĩ thi đua chống Mỹ, cứu nước (Đại hội Thi đua yêu nước lần thứ IV) diễn ra từ ngày 6 đến ngày 7/1/1967 tại Hà Nội, có một người phụ nữ lớn tuổi mang cái tên giản dị, mộc mạc, đơn sơ như những triền cát trắng Bảo Ninh quê mẹ - Mẹ Nguyễn Thị Suốt, một trong 15 Anh hùng Lao động ngành Giao thông Vận tải.

Khi được tuyên dương, Mẹ Suốt đã 60 tuổi. Hồ sơ tuyên dương ghi rõ thành tích của mẹ: “Không quản tuổi già, sức yếu, đã dũng cảm chèo đò nhiều lần dưới bom đạn địch, tải đạn và đưa cán bộ, bộ đội sang sông nhanh chóng; đã quên mình cứu sống người giữa sông, vớt tài sản của bộ đội trong lúc máy bay địch đánh phá ác liệt”[1].

Trong những thước phim tư liệu quý giá còn lưu giữ được, dòng Nhật Lệ cuộn sóng, từng cột nước đen ngòm do bom đạn hất tung lên cao, tiếng nổ dữ dội như xé toạc không gian. Giữa khung cảnh tàn phá và hủy diệt ấy, hình bóng người mẹ già khoác tấm vải dù mỏng manh, cùng chiếc đò nhỏ bé với tư thế hiên ngang đến lạ kỳ. Bất chấp những quầng lửa và đạn rốc két bay rát mặt, Mẹ Suốt không một chút run sợ hay chùn bước. Dáng người mẹ gầy nhỏ nhưng rắn rỏi, hai tay nắm chặt mái chèo, rướn người đẩy thuyền lao về phía trước, chở bộ đội chi viện vượt sông, tiếp đạn. Ống kính máy quay cận cảnh đã may mắn bắt trọn gương mặt của mẹ. Đó là gương mặt của một người mẹ miền Trung hiền lành, rám nắng, hằn sâu những nếp nhăn của cuộc đời gian lao. Nhưng ánh mắt mẹ nhìn thẳng về phía trước, ánh lên vẻ kiên định, bình thản một cách phi thường trước bao nguy hiểm chết chóc đang cận kề. Mái tóc mẹ bay trong gió, hòa lẫn vào khói bom, tạo nên một hình tượng vừa bi tráng, vừa đẹp đẽ đến nghẹn lòng. Đoạn phim đen trắng ngắn ngủi, mờ nhòe do thời gian và điều kiện kỹ thuật thời chiến ấy không cần kỹ xảo âm thanh hay màu sắc rực rỡ, vẫn ghi lại một tượng đài bất tử về lòng yêu nước và sự hy sinh vô bờ bến của người phụ nữ Việt Nam.

Mẹ Suốt chèo đò đưa bộ đội qua sông Nhật Lệ (Ảnh từ phim tư liệu)

Mẹ Suốt sinh ra trong một gia đình vạn chài nghèo ở làng cát Bảo Ninh xưa kia (nay thuộc phường Đồng Hới, tỉnh Quảng Trị). Thuở nhỏ cơ cực, mẹ phải đi ở đợ, làm mướn nuôi thân. Cách mạng Tháng Tám thành công, quê hương, đất nước được giải phóng, cuộc đời mẹ sang trang mới. Mẹ lập gia đình và có con trai, con gái. Nhưng rồi khói lửa chiến tranh lại bùng lên, mẹ cùng với bà con chòm xóm sát cánh cùng quân dân cả nước phát huy thế trận chiến tranh nhân dân, trường kỳ kháng chiến, kiên cường chiến đấu anh dũng chống lại thực dân Pháp, đế quốc Mỹ xâm lược. Khi giặc Mỹ leo thang bắn phá miền Bắc, mở đầu cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ nhất, Mẹ Suốt xung phong nhận nhiệm vụ chèo đò ngang qua sông Nhật Lệ. Đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng của tổ 3 phòng: phòng chữa cháy; cấp cứu, chuyển tải thương binh và giao thông đi lại. Dù tuổi đã cao, mẹ vẫn gan góc bám trụ bất kể ngày đêm khi có nhiệm vụ. Chiếc đò ngang bé nhỏ của mẹ đã bao lần len lỏi qua những cột sóng lừng, dưới mưa bom bão đạn để đưa đón bộ đội, cán bộ, nhân dân qua lại đôi bờ sông, góp sức tiếp đạn cho các tàu hải quân của ta. Mẹ đã góp phần cùng quân dân thị xã Đồng Hới ngày ấy lập nên những chiến công xuất sắc, đặc biệt là trong đợt địch đánh phá ác liệt nhằm hủy diệt Đồng Hới vào dịp Tết Ất Tỵ 1965. Chỉ trong ngày 7 và 8/2/1965 (mùng 6 và mùng 7 Tết Ất Tỵ), các lực lượng vũ trang trên địa bàn thị xã Đồng Hới, từ bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, công an vũ trang, tàu hải quân trên sông Nhật Lệ đến dân quân tự vệ nội thị và các xã phụ cận, tự vệ các cơ quan, xí nghiệp đã xuất sắc bắn hạ tại chỗ 6 chiếc máy bay Mỹ[2].   

Tháng 11 năm 1965, khi được gặp và chuyện trò cùng Mẹ Suốt, nhà thơ Tố Hữu viết nên những dòng thơ bất hủ đã trở thành một trong những hình ảnh đẹp nhất của người phụ nữ Việt Nam:

“Ngẩng đầu mái tóc mẹ rung

Gió lay như sóng biển tung, trắng bờ…”

Với những thành tích vượt trội, tháng 1 năm 1967, 5 người phụ nữ Quảng Bình gồm Mẹ Suốt cùng với các chị: Nguyễn Thị Khíu, Trương Thị Diên, Nguyễn Thị Kim Huế, Trần Thị Lý đã được tuyên dương Anh hùng và được gặp Bác Hồ. Đây là nguồn động viên to lớn đối với mẹ, tạo động lực để mẹ tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ. Mẹ đã anh dũng hy sinh bởi bom đạn Mỹ oanh tạc năm 1968, nhưng hình ảnh hiên ngang, bất khuất của mẹ mãi mãi khắc sâu trong lòng nhân dân Đồng Hới và cả nước.

Di tích lịch sử quốc gia Bến đò Mẹ Suốt - Ảnh: Q.T

Di tích Bến đò Mẹ Suốt hiện nay nằm ở tổ dân phố Bảo Ninh 2, được đầu tư xây dựng nhà bia tưởng niệm to đẹp, khang trang. Di tích đã được xếp hạng là di tích lịch sử quốc gia theo Quyết định số 97/QĐ ngày 21/01/1992 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin và Thể thao (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Để ghi nhớ công ơn và tưởng niệm người mẹ Việt Nam anh hùng, năm 1980, UBND thị xã Đồng Hới đã cho xây dựng bia đài Mẹ Suốt bên sông Nhật Lệ. Năm 2003, tỉnh đã cho tạc tượng đài Mẹ Suốt cao 7m ở đường Quách Xuân Kỳ, phía tả ngạn sông Nhật Lệ; tác giả là nhà điêu khắc Phan Đình Tiến. Tượng đài khắc họa hình ảnh Mẹ Suốt hiên ngang giữa trời xanh với mái chèo trong tay, như câu thơ năm nào của nhà thơ Tố Hữu viết về mẹ:

“Một tay lái chiếc đò ngang

Bến sông Nhật Lệ, quân sang đêm ngày…”

Ngày nay, Tượng đài Mẹ Suốt đã trở thành một điểm đến thu hút du khách khi ghé thăm Đồng Hới. Nhiều đoàn khách đã đến dâng hương tưởng niệm, bày tỏ lòng kính trọng, biết ơn đối với một trong những biểu tượng huyền thoại của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam. Qua bao tháng năm, sông Nhật Lệ vẫn hiền hòa chảy xuôi về biển, làn nước vẫn trong xanh, mát lạnh, lặng lẽ lưu dấu bao huyền tích, bao chiến công của dân tộc. Và du khách như vẫn nghe trong làn gió biển mơn man lời rì rào của sóng kể mãi câu chuyện về người mẹ Anh hùng:

“Mẹ rằng: Quê mẹ Bảo Ninh

Mênh mông sóng biển lênh đênh mạn thuyền…”