Nam Trạch bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội cầu ngư
Giữa những cồn cát trắng và không khí thấm đẫm vị mặn mòi của biển cả, các thôn ở phía đông xã Nam Trạch - trước đây vốn thuộc xã Nhân Trạch (cũ) - là vùng quê biển giàu truyền thống, nơi nhịp sống bao đời gắn với con nước, mùa cá và những chuyến ra khơi. Vùng đất này xưa kia mang tên làng Lý Nhân Nam, một địa danh không chỉ gợi nhớ cội nguồn lập làng mà còn gắn với một không gian văn hóa đặc biệt: Lễ hội cầu ngư Nhân Trạch, mà dân gian vẫn gọi là lễ cầu mùa làng Lý Nhân Nam.
Làng Lý Nhân Nam hình thành và phát triển trong quá trình di dân, khai khẩn, mở mang bờ cõi của cha ông từ hàng trăm năm trước. Quá trình lập làng gắn liền với công lao của những nhân vật khai canh như tướng Hồ Cưỡng - “Thần hiền khai khẩn Lý Nhân Nam” - được người dân địa phương ghi nhớ sâu đậm. Từ những lớp cư dân đầu tiên ấy, làng biển Nhân Trạch dần hình thành giữa vùng hoang sơ, cát trắng, đất đai khô cằn, để lớn lên cùng sóng gió, cùng những mùa biển ra khơi vào lộng.
Trong bối cảnh cuộc sống gắn liền với biển, với ngư dân vùng duyên hải miền Trung nói chung, từ rất sớm, đã hình thành hệ thống tín ngưỡng đặc trưng của cộng đồng ngư dân ven biển. Trung tâm của tín ngưỡng ấy là sự tôn thờ Cá Ông - loài cá voi được xem như vị thần hộ mệnh trên biển. Lễ hội cầu ngư ra đời như một nhu cầu tự nhiên của cộng đồng: vừa để cầu cho sóng yên biển lặng, tôm cá đầy khoang, vừa để tạ ơn thần linh đã phù hộ độ trì cho những chuyến ra khơi trở về bình an. Đây là một sinh hoạt văn hóa - tâm linh giàu bản sắc, kết tinh nhiều giá trị truyền thống của cư dân vùng biển. Không chỉ góp phần gắn kết cộng đồng, biểu dương sức mạnh, lễ hội còn bồi đắp tình yêu quê hương, niềm tin và ý chí vươn lên làm chủ biển khơi, làm giàu từ biển trong thời kỳ hội nhập. Vì thế, có thể nói Lễ hội cầu ngư ở Nhân Trạch xưa, xã Nam Trạch hiện nay, là một trong những biểu hiện sinh động của khát vọng nhân văn của ngư dân miền biển miền Trung.
Với lịch sử lâu đời, Lễ hội cầu ngư Nhân Trạch được duy trì theo lệ thường niên, và gắn chặt với ngày giỗ Cá Ông khi Ông lụy vào làng. Năm nay, Lễ hội cầu ngư được tổ chức vào ngày 09/04/2026, tức ngày 22 tháng 2 âm lịch. Đây cũng là dịp UBND xã Nam Trạch tổ chức Lễ ra khơi xuất quân khai thác, đánh bắt hải sản năm 2026.
Điều làm nên sức hấp dẫn riêng của Lễ hội cầu ngư Nhân Trạch chính là cách tổ chức vừa trang nghiêm, vừa sống động, vừa giàu tính trình diễn. Lễ hội diễn ra trên bãi biển trước cửa lăng Ông, nơi người dân cùng nhau dựng rạp, bày bàn thờ, trang trí cờ hoa rực rỡ, tạo nên một không gian linh thiêng mà vẫn gần gũi.
Phần lễ của lễ hội thường mở đầu bằng lễ vọng (khai lễ), sau đó là lễ xướng, nghi thức dâng hương, đọc văn tế là quan trọng nhất. Mỗi lời văn tế trang nghiêm vang vọng trong không gian mênh mông, giữa tiếng sóng biển như thay lời tri ân của bao thế hệ người làng biển gửi tới đại dương. Đó không chỉ là lời tạ ơn vì một năm chở che sóng lặng, mà còn gửi gắm khát vọng về những chuyến tàu đầy ắp cá tôm, mở ra một mùa biển an lành, hanh thông cho toàn thể bà con Nam Trạch.
Nếu phần lễ tạo nên chiều sâu tâm linh cho lễ hội, thì phần hội lại khiến cho toàn bộ không gian lễ hội như được “đánh thức” bằng âm thanh, nhịp điệu và những màn diễn xướng dân gian đầy cuốn hút như trống hội, chèo cạn, múa quạt, múa hoa đăng, múa chạy chữ…
Tâm điểm của ngày hội chính là tiết mục chèo cạn do những người phụ nữ trình diễn đã tái hiện sinh động nhịp chèo mưu sinh qua từng lời hò, từng động tác biểu diễn. Người xem như được chứng kiến một cách chân thực nhịp sống lao động kiên cường và những hải trình vượt trùng khơi của cha ông xưa. Ở Lễ hội cầu ngư Nhân Trạch, chèo cạn được kết hợp với múa quạt, tạo thành bố cục đối xứng, mềm mại, hài hòa và đẹp mắt.
Bên cạnh đó, phần trống hội, múa chạy chữ… cũng là những tiết mục đặc sắc, làm nên bản sắc độc đáo riêng của Lễ hội. Với những động tác múa uyển chuyển nhưng không kém phần nhanh nhẹn, điệu múa chạy chữ gửi gắm ước vọng về quê hương, đất nước thái bình và một cuộc sống no ấm, đủ đầy bên chân sóng: “Thiên hạ thái bình”, “Cầu ngư đắc lợi”… Âm nhạc lễ hội với các làn điệu hò miền biển, vừa mang âm hưởng trang nghiêm, sâu lắng, vừa gần gũi, khỏe khoắn, gắn với nhịp sống lao động và sinh hoạt cộng đồng của cư dân bản địa. Sức sống của những câu hò, điệu múa ấy có được là nhờ ngọn lửa đam mê bền bỉ của các nghệ nhân thuộc Câu lạc bộ Văn hóa dân gian Nhân Trạch. Chính họ là những người bền bỉ giữ lửa và bắc nhịp cầu di sản, giúp hồn cốt của làng biển chảy mãi trong huyết quản của thế hệ trẻ hôm nay.
Nhằm góp phần bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của Lễ hội cầu ngư, thời gian qua, cấp ủy, chính quyền xã đã quan tâm duy trì việc tổ chức Lễ hội kết hợp với Lễ ra khơi xuất quân khai thác, đánh bắt hải sản, gắn lễ hội với phát triển kinh tế biển và du lịch văn hóa. Trong những năm tới, xã Nam Trạch tiếp tục phối hợp với các cấp, các ngành, đặc biệt là với Ban công tác Mặt trận, Ban chỉ huy thôn, chi ủy của các thôn vùng biển Nam Trạch để tổ chức Lễ hội cầu ngư, đảm bảo giữ vững và phát huy truyền thống tốt đẹp, những giá trị nhân văn và văn hóa của Lễ hội. Để có một năm sản xuất trên biển được mùa và an toàn, xã cũng định hướng tuyên truyền cho bà con ngư dân chấp hành tốt Luật biển cũng như các quy định pháp luật về khai thác thủy hải sản, nhất là chống khai thác IUU, bảo đảm an toàn khi ra khơi; đồng thời tuyên truyền, vận động bà con bám biển để góp phần bảo vệ chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.
Lễ hội cầu ngư Nhân Trạch xưa, Nam Trạch nay không chỉ là ngày hội của một làng biển, mà còn là một kho tàng văn hóa sống động của cộng đồng cư dân ven biển phía bắc Quảng Trị. Việc bảo tồn và phát huy hiệu quả giá trị Lễ hội cầu ngư sẽ tiếp tục là nguồn lực tinh thần, văn hóa và du lịch, góp phần vào phát triển kinh tế - xã hội của xã Nam Trạch.
Một số hình ảnh tại Lễ hội cầu ngư - Ảnh: VĨNH QUÝ.
