Bánh đúc rau câu Cửa Tùng - Nét đẹp văn hóa ẩm thực miền biển

Giữa dải đất miền Trung đầy nắng gió, Quảng Trị không chỉ được biết đến là vùng đất giàu truyền thống cách mạng mà còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, trong đó có văn hóa ẩm thực. Những món ăn dân dã nơi đây mang đậm hương vị quê hương, phản ánh đời sống lao động bình dị, cần cù và sáng tạo của người dân. Trong kho tàng ẩm thực ấy, bánh đúc rau câu ở vùng biển Cửa Tùng là một món ăn độc đáo, mang dấu ấn riêng của cư dân miền biển, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa địa phương.

Bánh đúc rau câu hiện vẫn được làm chủ yếu ở các thôn An Đức 1, An Đức 2, An Đức 3 và Vịnh Mốc thuộc xã Cửa Tùng. Đây không chỉ là món ăn quen thuộc trong đời sống thường nhật mà còn là kết tinh của tri thức dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Từ nguồn nguyên liệu sẵn có của biển cả, bằng sự cần mẫn và óc sáng tạo, người dân nơi đây đã tạo nên món bánh mang hương vị rất riêng mà khó nơi nào có được.

Cửa Tùng vốn nổi tiếng với bãi biển cát trắng mịn, làn nước trong xanh. Những dải đá ngầm, rạn san hô ven biển không chỉ tạo nên vẻ đẹp đặc trưng cho vùng biển Cửa Tùng mà còn là môi trường thuận lợi cho các loại rong biển phát triển, đặc biệt là cây rau câu - nguyên liệu chính làm nên món bánh đúc rau câu nổi tiếng.

Hấp dẫn bánh đúc rau câu Cửa Tùng - Ảnh: T.H

Rau câu là loại rong biển thuộc nhóm tảo đa bào, thường mọc bám trên đá hoặc san hô ở vùng nước mặn. Loại thực vật biển này giàu khoáng chất và vitamin như canxi, kali, i-ốt, vitamin A… Từ xa xưa, người dân vùng biển đã biết tận dụng nguồn nguyên liệu tự nhiên này để chế biến thành nhiều món ăn như nộm rau câu, cháo bột rau câu và đặc biệt là bánh đúc rau câu.

Cho đến nay, chưa có tài liệu nào xác định chính xác thời điểm ra đời của món bánh. Tuy nhiên, qua lời kể của nhiều gia đình gắn bó với nghề, bánh đúc rau câu được hình thành từ quá trình tích lũy kinh nghiệm lao động của cư dân miền biển Cửa Tùng. Từ những thử nghiệm trong quá trình chế biến rong biển, người dân đã tạo nên món ăn phù hợp với khẩu vị địa phương và dần trở thành đặc sản truyền thống của vùng biển này.

Ban đầu, bánh đúc rau câu chủ yếu được làm để phục vụ trong gia đình. Do mang hương vị đặc trưng của rong biển nên không phải ai cũng dễ ăn ngay từ lần đầu thưởng thức. Thế nhưng theo thời gian, vị giòn thanh mát hòa quyện với vị đậm đà của ruốc biển đã khiến món bánh ngày càng được nhiều người yêu thích. Từ món ăn dân dã của cư dân miền biển, bánh đúc rau câu dần xuất hiện ở các khu chợ như chợ Cá Cửa Tùng, chợ Hồ Xá, chợ Do hay chợ Vịnh Mốc và trở thành món đặc sản được nhiều du khách tìm mua khi đến Quảng Trị.

Nét đặc biệt của bánh đúc rau câu không chỉ nằm ở nguyên liệu mà còn ở quy trình chế biến mang đậm tri thức dân gian. Rau câu sau khi được hái từ biển về phải đãi thật sạch bằng nước biển để loại bỏ cát và tạp chất. Sau đó, người làm bánh đem rau câu ngâm với nước gừng và cốt chanh nhằm giảm bớt mùi tanh của biển rồi băm nhuyễn trước khi nấu.

Khâu nấu bánh đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm của người làm. Rau câu được cho vào nồi theo tỷ lệ phù hợp rồi đun trên lửa nhỏ đều trong khoảng một giờ đồng hồ. Người nấu phải liên tục khuấy đều tay và vớt bọt để hỗn hợp rau câu đạt độ sánh mịn tự nhiên. Điều đặc biệt là bánh gần như không sử dụng nhiều gia vị, chỉ thêm một chút muối và bột ngọt để giữ nguyên vị ngọt thanh vốn có của rau câu biển.

Một trong những nét độc đáo của món bánh là cách tạo hình bằng lá bai. Hai chiếc lá bai tươi được xếp gọn trong lòng bát để làm khuôn. Khi hỗn hợp rau câu còn nóng, người nấu nhẹ nhàng múc vào từng khuôn lá. Sau khoảng một giờ để nguội, bánh sẽ đông lại thành những chiếc tròn đều, mềm mịn và có màu xanh đặc trưng. Mùi thơm dịu nhẹ của lá bai hòa quyện cùng hương vị rau câu khiến món ăn thêm phần hấp dẫn.

Bánh đúc rau câu thường được ăn kèm với hai loại nước chấm là nước ruốc và nước đường. Nước ruốc được chế biến từ ruốc biển phi thơm với hành, tỏi rồi nêm nếm vừa vị, tạo nên hương vị đậm đà, cay nồng đặc trưng của miền biển. Trong khi đó, nước đường được nấu từ đường bánh nâu hoặc đường thốt nốt pha cùng chút gừng tạo vị ngọt thanh dễ chịu. Mỗi cách thưởng thức mang đến cảm nhận riêng nhưng đều làm nổi bật vị giòn mát tự nhiên của bánh.

Không chỉ mang giá trị ẩm thực, bánh đúc rau câu còn phản ánh đời sống văn hóa tinh thần của cư dân miền biển Cửa Tùng. Món bánh gắn liền với ký ức tuổi thơ của nhiều người dân địa phương, gợi nhớ những buổi theo mẹ ra bãi đá nhặt rau câu hay quây quần bên bếp lửa chờ bánh đông lại. Đó cũng là món ăn thể hiện sự khéo léo, đảm đang và tinh thần sáng tạo của những người phụ nữ miền biển.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của đời sống hiện đại, nhiều món ăn truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Nguồn nguyên liệu rau câu phụ thuộc vào tự nhiên nên không ổn định, trong khi lớp trẻ ít còn mặn mà với nghề làm bánh truyền thống. Tuy nhiên, bằng tình yêu quê hương và ý thức gìn giữ văn hóa, nhiều gia đình ở Cửa Tùng vẫn bền bỉ duy trì nghề làm bánh đúc rau câu. Những năm gần đây, việc quảng bá đặc sản địa phương qua hội chợ thương mại, gian hàng văn hóa và mạng xã hội đã giúp món ăn này được nhiều người biết đến hơn.

Bánh đúc rau câu Cửa Tùng không chỉ là món ăn dân dã của cư dân miền biển mà còn là nét đẹp văn hóa ẩm thực đặc sắc của quê hương Quảng Trị. Việc gìn giữ và phát huy giá trị món ăn truyền thống này góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương, đồng thời lan tỏa hương vị mộc mạc của miền biển Cửa Tùng đến với du khách gần xa.